Chroompicolinaat of berberine: wat is het verschil

Chroompicolinaat en berberine staan vaak naast elkaar in het schap onder «suiker- en eetlustcontrole», en kopers zien ze niet zelden als onderling uitwisselbaar. In werkelijkheid zijn het stoffen van totaal verschillende aard: de een is een zout van een spoorelement, de ander een plantaardig alkaloïde met farmacologische activiteit. De redactie heeft uitgezocht waarin ze verschillen qua mechanisme, sterkte van het effect en risicoprofiel.

Twee stoffen van verschillende aard

Chroompicolinaat is een complex van driewaardig chroom met picolinezuur. Driewaardig chroom werd decennialang beschouwd als een essentieel spoorelement dat nodig is voor de normale werking van insuline. Picolinaat werd gekozen als «drager» omdat het beter wordt opgenomen dan anorganische zouten zoals chroomchloride. Toch komt zelfs in deze vorm slechts een klein deel van het ingenomen chroom in het bloed terecht — volgens diverse schattingen ongeveer één tot twee procent.

De status van chroom als een verplichte voedingsstof wordt tegenwoordig ter discussie gesteld. De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) concludeerde in 2014 dat er geen overtuigend bewijs is voor de essentialiteit van chroom, en stelde er geen referentie-inname voor vast. Amerikaanse deskundigen houden een «adequate inname» aan van enkele tientallen microgram per dag, maar de discussie loopt door.

Berberine is een geel isochinoline-alkaloïde dat wordt gewonnen uit zuurbes, hydrastis, coptis en andere planten. In de traditionele Chinese en ayurvedische geneeskunde werd het vooral gebruikt bij darminfecties. De belangstelling voor de metabole effecten van berberine ontstond later, toen bleek dat het glucose en bloedvetten verlaagt bij doses die dicht liggen bij die welke in de volksgeneeskunde werden gebruikt.

Het belangrijkste verschil zit al op het niveau van de doses: chroom wordt in microgram gedoseerd, berberine in honderden milligram. Dit illustreert de kern: chroom wordt gezien als een micronutriënt dat het dieet «aanvult», terwijl berberine zich gedraagt als een farmacologisch actieve stof met een eigen werking op enzymen, de darmmicrobiota en het metabolisme van geneesmiddelen.

Werkingsmechanismen: het insulinesignaal versus de energiesensor van de cel

De klassieke hypothese over chroom houdt verband met een klein eiwit dat chromoduline wordt genoemd (een laagmoleculaire chroombindende stof). Men veronderstelt dat het, na het binden van chroomionen, de activiteit van de insulinereceptor versterkt — chroom «werkt» dus niet op zichzelf, maar versterkt alleen het signaal wanneer insuline al aanwezig is. Dit model is elegant, maar bij de mens tot nu toe niet definitief bewezen.

Berberine werkt op een heel andere plaats. Het remt matig complex I van de ademhalingsketen in de mitochondriën, waardoor de verhouding tussen AMP en ATP in de cel verandert. Als reactie daarop wordt AMP-geactiveerd proteïnekinase (AMPK) geactiveerd — de «sensor van energiehonger». Het stimuleert de opname van glucose door de spieren, remt de aanmaak van glucose in de lever en de synthese van vetzuren. Op vergelijkbare wijze werkt metformine gedeeltelijk.

Het tweede belangrijke mechanisme van berberine is het lipidenmechanisme. Onderzoek van Kong en collega's (2004) toonde aan dat berberine het messenger-RNA van de LDL-receptor in levercellen stabiliseert, waardoor de lever het «slechte» cholesterol actiever uit het bloed opneemt. Deze route verschilt van het mechanisme van statines, daarom werd berberine bestudeerd als mogelijke aanvulling daarop.

Het derde werkingsniveau van berberine is de darm. Omdat het slecht wordt opgenomen, blijft een aanzienlijk deel van de stof in het darmlumen, waar het de samenstelling van de microbiota beïnvloedt en waarschijnlijk ook de afgifte van darmhormonen. Voor chroom is zo'n «darm»-component van het effect niet beschreven.

Wat klinische studies laten zien

Het meest geciteerde werk ten gunste van chroom is het onderzoek van Anderson en collega's (1997) in China: bij patiënten met diabetes type 2 verlaagde inname van 200 of 1000 µg chroom per dag in de vorm van picolinaat de glucose en het geglyceerde hemoglobine, sterker bij de hogere dosis. Latere studies in westerse populaties herhaalden zulke uitgesproken resultaten echter niet.

Het overzicht van Costello, Dwyer en Bailey (2016) in Nutrition Reviews vatte samen: het bewijs voor de effectiviteit van chroom voor de glykemische controle bij diabetes is beperkt en tegenstrijdig. Wat betreft gewichtsverlies vond de meta-analyse van Pittler en collega's (2003) slechts een zeer klein verschil met placebo, waarvan de klinische betekenis twijfelachtig is.

Voor berberine is het beeld overtuigender. In het onderzoek van Yin, Xing en Ye (2008) verlaagde berberine in een dosis van 0,5 g driemaal daags de nuchtere glucose en het geglyceerde hemoglobine bij patiënten met diabetes type 2, en in een deel van het werk was het effect vergelijkbaar met metformine. De meta-analyse van Lan en collega's (2015) bevestigde de invloed van berberine op de glykemie, lipiden en bloeddruk.

Tegelijkertijd is het merendeel van de onderzoeken naar berberine in China uitgevoerd, waarvan een deel klein was en van beperkte methodologische kwaliteit. Daarom interpreteert de redactie de gegevens als «veelbelovend, maar nog niet definitief». Toch overtreffen zelfs met dit voorbehoud de sterkte en consistentie van het effect van berberine ruimschoots wat voor chroom kon worden aangetoond.

• Chroompicolinaat:het effect op glucose is inconsistent; de beste resultaten zijn bij mensen met een chroomtekort of uitgesproken insulineresistentie.
• Berberine:reproduceerbare verlaging van glucose, LDL en triglyceriden in meerdere meta-analyses.
• Beide:zijn geen vervanging voor een door de arts voorgeschreven behandeling van diabetes.

Veiligheid, bijwerkingen en interacties

Chroompicolinaat wordt in gebruikelijke doses goed verdragen. In de literatuur zijn enkele gevallen beschreven van nier- en leverschade bij inname van hoge doses, en laboratoriumstudies wierpen de vraag op naar mogelijke genotoxiciteit van picolinaat. Het overzicht van Vincent (2003) in Sports Medicine bekeek deze risico's en concludeerde dat het nut van chroompicolinaat voor sporters twijfelachtig is, en er dus niets is om de mogelijke risico's mee te rechtvaardigen.

Berberine veroorzaakt vaker bijwerkingen aan het spijsverteringskanaal: obstipatie, diarree, een opgeblazen gevoel, krampen. Ze zijn meestal dosisafhankelijk en nemen af als je de dagelijkse hoeveelheid verdeelt over meerdere innames samen met voedsel. Een ernstiger kwestie zijn interacties: berberine remt de enzymen van cytochroom P450, met name CYP2D6 en CYP3A4, zoals is aangetoond in farmacokinetische studies bij gezonde vrijwilligers.

Door de invloed op deze enzymen kan berberine de concentratie van veel geneesmiddelen veranderen — van sommige antidepressiva tot immunosuppressiva en statines. De combinatie met bloedsuikerverlagende medicijnen, met name met metformine of insuline, verhoogt theoretisch het risico op hypoglykemie. Daarom hebben mensen die voortdurend geneesmiddelen gebruiken advies van een arts nodig.

Berberine is gecontra-indiceerd tijdens de zwangerschap en de borstvoeding: het kan bilirubine verdringen uit de binding met albumine, wat gevaarlijk is voor pasgeborenen. Chroompicolinaat heeft bij zwangeren evenmin voordelen die inname zonder indicatie zouden rechtvaardigen.

Conclusies van de redactie

Chroompicolinaat en berberine lijken alleen aan de buitenkant op elkaar qua toepassing. Chroom is een spoorelement met een hypothetische rol in het insulinesignaal en een zwakke wetenschappelijke onderbouwing. Berberine is een farmacologisch actief alkaloïde dat het energiemetabolisme van de cel, de lipiden en de microbiota beïnvloedt.

Qua bewijskracht loopt berberine merkbaar voor op chroom, maar samen met de effectiviteit verschijnen ook «geneesmiddelachtige» risico's: bijwerkingen aan de spijsvertering en interacties met medicijnen. Chroom is in dit opzicht veiliger, maar je moet er ook geen wezenlijk resultaat van verwachten.

Geen van deze supplementen vervangt voeding, lichaamsbeweging en een door de endocrinoloog voorgeschreven behandeling. Het is verstandig ze pas als aanvulling te overwegen na beoordeling van de glucose, het geglyceerde hemoglobine en het lipidenprofiel.

De redactie raadt aan ook onze materialen te lezen over hoe je in een concrete situatie kiest tussen chroom en berberine, over insulineresistentie en de onderzoeken daarnaar, en over alfaliponzuur.

Literatuurlijst

1. Anderson RA, Cheng N, Bryden NA, et al. Elevated intakes of supplemental chromium improve glucose and insulin variables in individuals with type 2 diabetes. Diabetes. 1997;46(11):1786–1791.
2. Costello RB, Dwyer JT, Bailey RL. Chromium supplements for glycemic control in type 2 diabetes: limited evidence of effectiveness. Nutr Rev. 2016;74(7):455–468.
3. Pittler MH, Stevinson C, Ernst E. Chromium picolinate for reducing body weight: meta-analysis of randomized trials. Int J Obes Relat Metab Disord. 2003;27(4):522–529.
4. Vincent JB. The potential value and toxicity of chromium picolinate as a nutritional supplement, weight loss agent and muscle development agent. Sports Med. 2003;33(3):213–230.
5. Yin J, Xing H, Ye J. Efficacy of berberine in patients with type 2 diabetes mellitus. Metabolism. 2008;57(5):712–717.
6. Kong W, Wei J, Abidi P, et al. Berberine is a novel cholesterol-lowering drug working through a unique mechanism distinct from statins. Nat Med. 2004;10(12):1344–1351.
7. Lan J, Zhao Y, Dong F, et al. Meta-analysis of the effect and safety of berberine in the treatment of type 2 diabetes mellitus, hyperlipemia and hypertension. J Ethnopharmacol. 2015;161:69–81.
8. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific opinion on dietary reference values for chromium. EFSA J. 2014;12(10):3845.