Methyltestosteron en de huid: acne en vettigheid

Een vette glans op het gezicht, verwijde poriën, uitslag op de rug en schouders — dat zijn enkele van de eerste zichtbare tekenen van een androgeenoverschot. Methyltestosteron als oraal 17α-gealkyleerd androgeen vormt daarop geen uitzondering. De redactie heeft uitgezocht hoe juist dit preparaat de huid beïnvloedt, waarom sommige mensen sterker reageren dan anderen en welke huidveranderingen alarmerend moeten zijn.

De huid als androgeenafhankelijk orgaan

De huid wordt gewoonlijk niet gezien als een «hormonaal» orgaan, terwijl juist zij een van de gevoeligste doelwitten van androgenen is. De talgklieren, haarfollikels en keratinocyten bevatten androgeenreceptoren, evenals enzymen die zwakke androgenen in sterkere kunnen omzetten. Daarom weerspiegelt elke scherpe verhoging van de androgeenspiegel zich sneller in de huid dan in veel laboratoriumwaarden.

Een klassiek voorbeeld is de puberteit. Wanneer bij een adolescent het testosteronniveau stijgt, worden de talgklieren groter, produceren ze meer talg, en verschijnen puistjes. Mensen met een volledige ongevoeligheid voor androgenen (androgeenongevoeligheidssyndroom) hebben noch acne, noch een merkbare talgproductie — dit is een overtuigend bewijs dat zonder androgeensignaal de talgklier minimaal werkt.

Methyltestosteron is een synthetisch analoog van testosteron met een methylgroep op positie 17α, waardoor het oraal kan worden ingenomen. Op receptorniveau werkt het als een volwaardig androgeen, daarom zijn de huideffecten ervan naar hun aard dezelfde als die van testosteron. Het verschil zit alleen in hoe snel en hoe intensief de hormoonbalans verandert.

In de bijsluiters van preparaten met methyltestosteron die in de geneeskunde werden gebruikt (met name in de VS), staan acne en seborroe vermeld onder de mogelijke bijwerkingen. Het gaat dus niet om een mythe van forums, maar om een gedocumenteerd effect dat artsen al decennia bekend is.

Het mechanisme: van receptor tot verstopte porie

De ontwikkeling van acne bij een androgeenoverschot beschrijft men via vier sleutelschakels. De eerste is een versterkte vorming van talg: androgenen stimuleren de deling en rijping van sebocyten, de cellen van de talgklier. De tweede is een verstoorde verhoorning in de afvoergang van de follikel, waardoor een microcomedo ontstaat. De derde is de vermeerdering van de bacterie Cutibacterium acnes, waarvoor talg een voedingsbodem is. De vierde is ontsteking.

Androgenen hebben de grootste invloed juist op de eerste schakel, en dat is klinisch zichtbaar: de vettigheid van de huid neemt vaak eerder toe dan dat de uitslag verschijnt. De huid wordt al na enkele weken glanzend, en de ontstekingselementen nemen later toe, wanneer zich in de «verstopte» follikels bacteriën ophopen.

Een deel van het testosteron wordt in de huid door het enzym 5α-reductase omgezet in dihydrotestosteron (DHT), dat sterker bindt aan de receptor. Over methyltestosteron zijn er gegevens dat het ook kan worden gemetaboliseerd met vorming van 5α-gereduceerde derivaten, maar in de praktijk is de totale androgene belasting het belangrijkst, en niet de concrete route.

Belangrijk is dat de gevoeligheid van de huid voor androgenen genetisch verschilt. Het aantal receptoren, de activiteit van de enzymen, de grootte van de talgklieren en een voorgeschiedenis van aanleg voor acne bepalen of het bij lichte vettigheid blijft, of dat zich diepe knobbelige elementen ontwikkelen. Mensen die op adolescente leeftijd uitgesproken acne hadden, behoren tot de groep met verhoogd risico.

Hoe androgene acne eruitziet

Acne die verband houdt met anabole steroïden wordt in de dermatologische literatuur soms «bodybuilder-acne» genoemd. Het heeft een aantal kenmerkende trekken die het onderscheiden van gewone jeugdpuistjes, hoewel er geen scherpe grens tussen beide is.

• Lokalisatie niet alleen op het gezicht, maar ook op de rug, schouders en borst — in zones met een groot aantal talgklieren.
• Een snelle aanvang na een scherpe verhoging van de androgeenspiegel, vaak bij mensen die eerder geen huidproblemen hadden.
• Een groter aandeel ontstekingspapels en -pustels, in ernstige gevallen knobbels en cysten.
• Neiging tot littekenvorming, vooral op de rug en schouders.

De ernstigste vorm is acne fulminans, een acute systemische aandoening met necrotische huidzweren, koorts en gewrichtspijn. Er zijn gevallen beschreven van acne fulminans uitgelokt door het gebruik van anabole steroïden, onder meer bij jonge sporters. Dit is een toestand die ziekenhuisopname en systemische behandeling vereist.

Een andere belangrijke vorm is conglobata, wanneer ontstekingselementen samenvloeien en gangen onder de huid vormen. Het laat diepe littekens achter die later vrijwel onmogelijk volledig te corrigeren zijn. Daarom is het verschijnen van pijnlijke knobbels een reden om niet te wachten, maar meteen een arts te raadplegen.

Het is de moeite waard te onthouden dat puistjes niet alleen een cosmetisch probleem zijn. Uitgesproken acne op de rug of borst bij een volwassene zonder zichtbare oorzaak beschouwen artsen als een mogelijk teken van een hormonale disbalans, met name van verborgen gebruik van androgenen.

Andere huidverschijnselen en alarmsignalen

Vettigheid van de huid en acne zijn de meest voorkomende, maar niet de enige huideffecten van androgenen. Seborroïsche dermatitis, dat wil zeggen schilfering en roodheid in de zones bij de neusvleugels, wenkbrauwen en de behaarde hoofdhuid, kan eveneens verergeren tegen de achtergrond van een verhoogde talgproductie.

Striae (zwangerschapsstrepen) op de schouders en borst bij krachtsporters worden vaker in verband gebracht met een snelle toename van het spiervolume en de lichaamsmassa. Androgenen zijn niet de rechtstreekse oorzaak ervan, maar kunnen de achtergrond vormen waartegen de striae zich intensiever ontwikkelen.

Voor methyltestosteron is de lever apart van belang. Het preparaat is 17α-gealkyleerd en kan cholestase veroorzaken. Een van de vroege tekenen van cholestase is jeuk van de huid zonder uitslag, en verderop geelzucht, dat wil zeggen geel worden van de huid en het oogwit. Zulke symptomen hebben niets gemeen met acne en vereisen onmiddellijk medische hulp inroepen.

Bij vrouwen veroorzaken androgenen nog een groep veranderingen — hirsutisme, dat wil zeggen haargroei volgens het mannelijke patroon op het gezicht en het lichaam. Dit effect kan gedeeltelijk onomkeerbaar zijn, waarover uitgebreid wordt gesproken in ons artikel over de risico's van virilisatie.

De huid is dus een soort indicator. Vettigheid en uitslag wijzen op een androgene belasting, jeuk en een gelige tint op mogelijke problemen met de lever. Beide signalen moeten serieus worden genomen.

Wat dermatologen zeggen over correctie

De richtlijnen van de American Academy of Dermatology voor de behandeling van acne zijn gebaseerd op de mate van ernst. Voor lichte vormen gebruikt men lokale middelen — benzoylperoxide, retinoïden, azelaïnezuur; voor matige vormen combinaties van lokale middelen en orale antibiotica voor een beperkte termijn; voor ernstige knobbelige vormen isotretinoïne onder toezicht van een arts.

In het geval van androgene acne benadrukken dermatologen dat geen enkele behandeling volledig effectief zal zijn zolang de oorzaak blijft bestaan. Als de uitslag wordt veroorzaakt door het gebruik van androgenen, is de eerste en cruciale stap het wegnemen van de bron, en is de behandeling van de huid slechts bijkomend.

Apart is het de moeite waard iets te zeggen over isotretinoïne. Het beïnvloedt op zichzelf de lever en het lipidenprofiel, dus de combinatie ervan met het hepatotoxische methyltestosteron creîrt een extra belasting. Zulke besluiten kan alleen een arts na onderzoeken nemen, en niet iemand zelf op advies van het internet.

Dagelijkse verzorging — zachte reiniging, niet-comedogene middelen, douchen na de training, schone sportkleding — helpt de verschijnselen te verminderen, maar neemt de hormonale oorzaak niet weg. Knijp de knobbelige elementen niet uit: dat verhoogt het risico op infectie en littekens.

Conclusies van de redactie

De huid reageert op methyltestosteron net zoals op elk ander androgeen: de talgklieren verhogen de talgproductie, de poriën raken verstopt, er ontwikkelt zich ontsteking. De intensiteit van de reactie wordt bepaald door de genetica en de omvang van de androgene belasting.

Androgene acne treft vaker de rug en borst, kan zich snel ontwikkelen en littekens achterlaten, en gaat in zeldzame gevallen over in een ernstige systemische vorm. Jeuk en geelzucht zijn afzonderlijke alarmsignalen die verband houden met de lever.

De effectiefste manier om de huid te beschermen is het lichaam niet bloot te stellen aan een androgeenoverschot, en bij het verschijnen van problemen een dermatoloog en endocrinoloog te raadplegen, en niet aan zelfbehandeling te doen.

De redactie raadt aan ook onze materialen te lezen over de hepatotoxiciteit van methyltestosteron, over het risico op androgene kaalheid en over de risico's van virilisatie bij vrouwen.

Literatuurlijst

1. Melnik B, Jansen T, Grabbe S. Abuse of anabolic-androgenic steroids and bodybuilding acne: an underestimated health problem. J Dtsch Dermatol Ges. 2007;5(2):110–117.
2. Zaenglein AL, Pathy AL, Schlosser BJ, et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2016;74(5):945–973.
3. Walker J, Adams B. Cutaneous manifestations of anabolic-androgenic steroid use in athletes. Int J Dermatol. 2009;48(10):1044–1048.
4. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
5. U.S. Food and Drug Administration. Methyltestosterone tablets/capsules: prescribing information (labeling).
6. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Testosterone: Action, Deficiency, Substitution. 4th ed. Cambridge University Press; 2012.